PDA

View Full Version : شاہ حسین دی شاعری تے سُر توں پار دا جمال



محمدانوش
04-02-2014, 05:18 PM
شاہ حسین دی شاعری تے سُر توں پار دا جمال

جدوں دی لوکائی حیاتی دی ولگن وچ آئی اے بندے نے اپنے آسے پاسے حیرت نال تکنا شروع کیتا، اوہدے من وچ کئی سوال پُنگھرے کہ آخر ایہہ جیون کیہ اے؟ بندے تے کائنات دا آپس وچ کیہ رشتہ اے۔ ایہناں سوالاں نوں لبھدیاں لبھدیاں کئی ورہے ہوگئے نیں۔ کدی مذہب،کدی فلسفہ تے کدی سائنس توں پچھ دس کیتی اے جیہڑی ہورے ساری حیاتی ہوندی رہوے گی۔ ایہناں مڈھ قدیمی سوالاں چوں اک سوال ایہہ وی اے کہ شاعری موسیقی، مصوری دا حیاتی نال کیہ رشتہ اے۔ اسیں شعر کیوں آکھنے آں۔ ایہہ کتھوں پُھٹدے نیں۔
جے شاعری دا مونہہ مَتّھا کھوجن دا چارہ کرئیے تے اک طریقہ ایہہ وی ہوسکدا اے کہ اوہدی اوہ جوہ لبھی جاوے جتھوں شاعری پُھٹدی اے۔ یعنی اوس کوکھ نوں پھولیا جاوے جیہڑی اوہنوں اپنی پناہ وچ بناندی تے پالدی اے۔ ادب دے پارکھاں تے سوجھواناں ایہنوں دو پکھّاں وچ ونڈیا ہویا اے تے اوہ ایہنوں ایہناں دوہاں پکھّاں وچ ای بھال دے نیں۔ اک پاسے والیاں دا وچار ایہہ اے کہ شاعری وجدانی عمل دا حصہ اے تے سُرتوں پار دی گل اے۔ دوجے پاسے والے ایہنوں فن دی مشق تے عقل تے فکر دا نتیجہ من دے نیں۔
ایہہ وچار کہ شاعر شعری تخلیق وچ کِسے غیبی قوت توں شعری مراد پاندے نیں ۔ ایہہ نظریہ انسانی تواریخ داہانی اے یعنی ایہہ وی اوہڈا ای پرانا اے جنّی انسانی تواریخ پرانی اے ایہہ نظریہ وی مڈھوں آ رہا اے کہ کوئی غیبی طاقت شاعر تے چھا کے اوہدے کولوں شعر آکھواندی اے۔ آخر شاعر وچ ایسی کیہڑی گل ہوندی اے جس دے کارن کوئی غیبی طاقت یاں شاعری دی دیوی شاعر نوں شعر کہن لئی چُن لیندی اے۔
افلاطون دے نیڑے شاعری حُسن نوں مجسم کرن دا ذریعہ اے تے حُسن اک بہت وڈا جہان اے۔ جیہڑا عقل دی حد چوں باہر اے۔ اوہنوں ویکھن لئی عقل دی سرحد ٹپ کے عشق تے جنون دی جوہ وچ آنا پیندا اے۔ افلاطون نے جنون دیاں کئی قِسماں دسیاں نیں جنونِ الہٰی تے جنون علوی اگوں جنون علوی دیاں فیر چار قِسماں بارے دس پائی اے۔
پیغمبرانہ الہام، صوفیانہ القاء، شاعری تے عاشقی، شاعری بارے اوہ ایہہ کہندا اے کہ شاعری اوہناں لوکاں نوں نصیب ہوندی اے جیہناں دے سِر تے فن دیاں پاک دیویاں دی چھاں ہووے۔ جنون اک کومل سواد راہیں کِسے حسِین روح وچ آجاندا اے تے روح وچ اپنی تھاں بناکے اوہدے کولوں اک اجیہا گاؤن تخلیق کرواندا اے۔ جیہدے وچ پرانے ویلیاں دے بہادراں دے کار نامے تے آون والی پیڑی لئی ہدایت دا موضوع ہوندا اے تے جے کوئی بندہ اپنے گن دے سر تے ایہدے وچ آکے کامیابی منگے تے اوہدے لئی ایتھے ہار دا مونہہ ویکھن توں سوا کجھ وی نہیں ۔ کیوں جے اک ہوش مند دیوانے دا مقابلہ نہیں کر سکدا۔ جیہڑے بندے نوں ربوں ایہہ جنون لبھ جاوے رب اوہنوں حواس ظاہری دی تھاں باطنی حواس عطا کر دیندا اے۔ عقل دی تھاں تے وجدان تے اپنی ذات دی سرت دی تھاں تے کائنات دی سرت دے دیندا اے۔ہن ایہناں ساریاں گلاں نوں مکھ رکھ کے جے اسیں پنجاب دے اوس شاعر دی شاعری تے نظر ما رئیے۔ جیہڑا پنجاب دی صوفی لڑی دا دوجا وڈا شاعر اے تے پتا چلدا اے شاہ حسین لہوری جیہدی ساری پروش گنی تے گیانی ہستیاں دی نظر کرم ہیٹھ ہوئی۔ اوس عقل دیاں منزلاں نوں نند کے عشق تے مستی دی منزل تے آکے جیہرے شعر کہے اوہ شعر شاہ حسین دے شعری جمال دی مثال بن گئے ، اوہناں اپنے جنون دی مستی نوں شعری جمالیات وچ انج بیان کیتا اے ۔جیویں کہ پڑھدے ہوئیاں ہر شے ای سوہنی لگن لگ پیندی اے:
سجن دِے ہتھ بانہہ اساڈی، کیونکر آکھاں چھڈ وے اڑیا
رات اندھیری بدل کنیاں، ڈاڈھے کیتا سَڈ وے اڑیا
عِشق محبت سو ای جانن، پئی جیہناں دے ہڈ وے اڑیا
کَلّر کھٹ کھوہڑی، چِینا ریت نہ گڈ وے اڑیا
نِت بھرینائیں چَھٹّیاں، اِک دن جاسیں چھڈ وے اڑیا
کہے حسین فقیر نمانا، نین نیناں نال گڈ وے اَڑیا
ایہناں شعراں نوں ویکھئے تے اُتلیاں سطراں وچ اسیں جیہڑے بیان دی نیہہ اُساری اے، اوہدی دس سانوں ایس کافی وچ ملدی اے۔ جیویں اک ہور تھاں تے شاہ حسین آکھدے نیں۔
دھیان دی چھجلی
گیان دا جھاڑو
کام کرودھ نت جھاڑ دی
چوہڑی ہاں دربار دی
اوہ اپنے کلام وچ اپنے آپ وی ایس گل دا اقرار کردے نیں کہ گیان دا جھاڑو، جتھے کام کرودھ جھاڑن لئی ضروری دسدا اے اوتھے ایس احساس نوں بیان کرن پچھے وی گیانی کیفیت دا اثر نظریں آوندا اے۔اوہناں دے کلام وچ سیانف تے ویلے دی ڈونگھی گل جیہدے وچ آون والی پیڑی نال خطاب تے اجوکے سمے دی کتھ وی نظریں آوندی اے۔ پر اوہدا انداز ایڈا سوہنا اے کہ اوہ نصیحت لگدی اے تے نہ ہدایت ۔بس شعر دی اک لائن سُن کے یاں پڑھ کے گل دل وچ اُتر جاندی اے تے نال ای بندے دی روح نوں اک کومل احساس نال (Easy) سوکھا کر دیندی اے ایہہ ای کِسے وڈے فن پارہ دا کم اے۔ شاہ حسین دی شاعری وچ تخیل دی ڈونگھیائی دے نال نال بیان کرن دا اسلوب پورے حُسن تے جمال نال بھریا ہویا اے جیہڑا روح نوں اجیہا اطمینان دیندا اے کہ بندے دی روح نوں اندروں بدلن دے نال نال اوہدے دل تے دماغ نوں اوہ جمال عطا کر دا اے جیہڑا اوہنوں حیاتی دا اک انمل حُسن بنا دیندا اے۔ایہہ ای اوہ تبدیلی اے جیہڑی روح دے اطمینان دا جانو بناندی اے تے ایہہ اطمینان بندے نوں پوری ہستی وچ روح بنا دیندا اے۔
جدوں بندے دی روح ایس اطمینان دی جانو ہو جاوے تے اوہدے اندر اک ایسا حُسن جگن لگ پیندا اے جیہڑا بندے دی ہوند نوں اندرتے باہروں بدل کے جمالیات نال بھر دیندا اے ۔ جیہدیاں کئی شکلاں ہو سکدیاں نیں۔جیہدے وچ حسن دی مستی، عشق ، اخلاق، بھلا تے خیر دیاں جمالی شکلاں ملدیاں نیں۔ اک ہور تھاویں شاہ حسین آکھدے نیں:
نی سیّو اسیں نیناں دے آکھے لگے
جیہناں پاک نگاہاں ہوئیاں، کہیں نہیں جاندے ٹھگّے
کالے پٹ نہ چڑھے سفیدی، کاگ نہ تھیندے بگّے
شاہ حسین شہادت پائیں، مرن جو متراں اگّے
نی سیّو اسیں نیناں دے آکھے لگے
تخیل دی جوہ وچوں حُسن تے جمال دی انگلی پھڑ کے کسے سوچ نوں بیان کرن پچھے کیہڑی قوت ہوندی اے۔ تخیل وچ جمالیات دی تھاں کیویں بن دی اے؟ ایہہ سارے سوال ہورے ڈونگھے فلسفیانہ علم دے سوال نیں۔۔۔۔۔۔؟
کانٹؔ کہندا اے کہ حسن اوہ صفت اے جیہدے نال کوئی وی چیز اپنے فائدے مند ہون توں اڈ سانوں سوہنی لگدی اے۔
انا طول فرانسس نے آکھیا اے ’’میں نہیں مندا کہ اسیں کدی وی پوری طرح جان سکاں گے کہ کوئی شے کیویں سوہنی ہوندی اے‘‘۔ جے اسیں ایس سوجھوان دی گل من لئیے تے ہورے اسیں جمالیات دے کدی وی جانو نہیں بن سکدے۔
سقراط توں پہلاں دے یونانی ڈارون توں پہلے دے سائنس داناں وانگوں حُسن یاں جمال نوں طبعیات تے ریاضی راہیں ویکھدے سن اوہ موسیقی توں آواز دی ترتیب تے مرئی حُسن نوں متناسب نسبتاں داناں دیندے سن، ایسے طرح افلاطون جیہڑا بنیادی طور تے اک ماہر اخلاقیات سی اوہنے حُسن نوں نیکی دے برابر جانیا اوہدے نزدیک فن اخلاقیات دا اک حصّہ سی تے ارسطو دے نیڑے حُسن ۔۔۔توازن، تناسب تے کل نال ربط وچ اجزا دی فطری ترتیب دا ناں اے۔
توازن تے تناسب ، نظم تے روح دی ایکتا نوں اندروں خوش رکھن دا چارا کر دے نیں۔ شاہ حسین دا شعری حُسن وی انج دا چارہ کردا جاپدا اے۔
اوہدی شاعری وچ عشق روح دی کُکھوں پنگرن والی فکر نوں سمجھن لئی اوہدے حالات تے تھوڑی جیہی جھات وی ضروری اے۔کیوں جے اوہدی شاعری پچھے جے کِسے غیبی تخلیقی قوت دی جھلک دی دس پیندی اے یاں اوہدے عہد دے حالات اوہدی شاعری وچ کیویں دسدے نیں۔اوہ ملامتی صوفی دے طور تے تواریخ دے پنے تے نظریں آوندا اے۔ پر ایس وچ کوئی شک نہیں کہ ملامتی روایت دا سمبدھ وحدت الوجود دے نال بہت ڈوہنگھا اے۔ ایس لئی شاہ حسین دا عشق وی اک ہمہ گیر تے عشق دی ڈونگھی واردات وچ پِجا نظریں آوندا اے۔ ایسے لئی شاہ حسین دا شعری حُسن اوہدے عشق راہیں آفاقی فن نال میل کھا کے آفاقی عشق وِچ ڈھل جاندا اے۔
ملامتیاں دے نیڑے نفرت ناں دی کوئی شے نہیں ہوندی ایس لئی نفرت دی نفی پچھے محبت دی جڑ وچوں جمالیات پُھٹدی اے۔ ہن شاہ حسین دی ذاتی زندگی تے جھاتی مارئیے تے پتہ چلدا اے کہ اوہ شیخ عثمان دے گھر جمے ایہہ دور اکبر دا دور اے۔ ہوش مسیتے سنبھالی، بچپن وچ قرآن مجید حفظ کیتا ۔ اجے نوجوان ای سن تے شیخ بہلول دے مرید ہوگئے۔ اوہناں کولوں طریقت دا سبق لیا۔ حسین دی زندگی وچ اک ایسا مقام آیا جتھے اوہناں داڑھی مُچھ منڈوا دِتی تے لال بانا پاکے لہور دیاں سڑکاں تے نکل آئے۔ لال حسین دی ایسے پاروں آکھوایا۔ شاہ حسین نوں مولانا روم وانگوں عشق مجازی دے ڈونگھے پینڈے دا سفر کرنا پیا مولانا روم نوں ایہہ راہ شمس تبریز ہوراں وکھائی تے شاہ حسین نوں ہندوواں دے اک منڈے مادھو نے اپنے پچھے لا لیا مادھو ماپیاں دی پرواہ کیتے بغیر شاہ حسین دا پلا پھڑ لیا تے دوہاں دا اجیہا سمبندھ بنیا کہ مادھو توں مادھو لال حسین بن گیا۔ شاہ حسین نے اپنی شاعری راہیں اپنے حسن نال آفاقی عشق دی جانکاری اپنے ملامتی رنگ وچ رہ کے لبھی ۔ خود نوں عاجز، فقیر تے نمانا سدوایا۔ اپنی میں نوں نِندیا تے دوجے دی ہوند نوں منیا۔ ہر ویلے عجز تے گناہواں دا احساس اوہدے اندر گوڑھا ہوندا گیا:
ربّا میرے اوگن چت نہ دَھریں
اوگن ہاری کوگن نائیں،لُوں لُوں عیب بَھری
جیوں بھاوے تیِوں راکھ پیاریا، تیرے دوار پڑی
کہے حسین فقیر نمانا، عَدلوں فضل کریں
ایس نظریہ دے روحانی فقیر دیوانے دنیا دے ہر دھرم وچ ملدے نیں۔ جیویں ہندوواں وچ سادھو، ناتھ پنھتی تے یوگی ملامتی سن، عیسائیاں وچ ولی فرانسس (StFrancis) دے منن والے چین وچ تاؤمت والیاں دا ایہہ ای حال اے۔ اخلاقی اعتبار نال ایہہ دنیاداراں توں بالکل ہٹویں اخلاقیات دے قائل ہوندے نیں۔ ایہہ سارے جگ دے لوبھ نوں رد کر دے نیں۔
شاہ حسین نوں ملا عبداللہ سلطان پوری جیہڑا چار حکومتاں دا قاضی رہ چکیا سی تے اکبر دا خاص مفتی سی۔ جیہدا فتویٰ کِسے دے گل وچ موت دا پھندا پوا سکدا سی شاہ حسین اوس مفتی نال ٹکرایا۔ مڑاکبر دے دربار وچ اوس اپنی مستی بارے دلیلاں دی کند اُساری جیہدے بارے حقیقت الفقراء وچ کرامات دا ذکر کیتا گیا، ایہناں شخصیات نال ٹکر لے کے لہور وچ رہن پچھے کِسے نہ کِسے سچ دی طاقت تے ضرور سی جیہنے شاہ حسین نوں مرن نہ دِتا تے ایسے طرح مادھو نال تعلق پچھے ہندو برہمناں نال غصّے تے قہر دا سامنا وی کیتا۔ شاہ حسین پورے سچ نال حیاتی دی اکھ وچ اکھ پائی۔۔۔
شاہ حسین ملامتی اے پر عاجز اے نمانا، اے اوہدی حیاتی وچ دنیا توں جیہڑی بے نیازی اے اوہ ایس کافی وچ نظریں آوندی اے ۔ جیویں
دُنیا والین نُوں دُنیا دا مانا، ننگاں نوں ننگ مَنی
نہ اسیں ننگ نہ دُنیا والے، ہسدی جَنی کَھنی
دُنیا چھوڑ فقیر تھیاسے، جاگی پریم کَنی
کہے حسینؒ فقیر سائیں دا، جانیں آپ دھنی
ملامتہ اوہ گروہ اے جیہڑا حقیقت اخلاص دی پیروی کردے نیں تے ہر حالت وچ سچ دی حفاظت کردے نیں ایہناں نوں فقر وچ لذت ملدی اے۔ شاہ حسین دی فقر وچ دنیا توں بے نیازی دی جڑت سقراط نال وی جاملدی اے جیہڑا ایتھنز دیاں گلیاں وچ پاٹے پرانے کپڑے پاکے پھردا سی۔ اپنے آپ نوں نند دا سی پر اوہدیاں گلاں وچ حیاتی بارے اوہ سیانف سی جیہڑی کِسے ہوش مند کول کدی وی نہیں ہوئی۔
ایسے طرح دیو جانس کلبی جس نے اپنے آپ نوں کُتا آکھیا تے اپنی نفی کیتی ایہہ سارے لوگ دنیاوی مال تے دولت کولوں نفرت کردے سن۔
سقراط تے اوہدے پیرو کار وانگوں شاہ حسین نوں وی دنیا اک کھیڈ تماشے توں ودھ کجھ نہ لگی تے اوس دنیا نوں تیاگ کے لال بانا پالیا ، لہور دیاں گلاں وچ گنگھرو پا کے نچنا شروع کر دِتا تے اپنے اندر دی مستی وچ مست ہوکے ویلا گزاریا۔ ایہہ سچ اے کہ شاہ حسین دی شاعری حسن تے جمال دا روپ دھار کے آفاقی حُسن تے عشق دا مظہر بن گئی تے کِتے ایس حُسن نوں علامت راہیں بیان کرکے ہور وی سوہنا کر دِتا۔ جیویں:
جُھمے جھم کھیل لَے منجھ ویڑھے ،جپدیاں نُوں ہر نیڑے
ویڑھے دے وِچ نِدیاں وگن، بیڑے لکھ ہزار
کیتی اِس وچ ڈُبدی ویکھی ،کیتی لنگھی پار
اِس ویڑھے دے نَوں دروازے، دسویں قُلف چڑھائی
تِس دروازے دے محرم ناہیں، جِت شوہ آوے جائی
ویڑھے دے وچ آلا سوہے، آلے دے وچ طاقی
طاقی دے وچ سیج وچھاواں، اپنے پیا سنگ راتی
اِس ویڑھے وِچ مکنا ہاتھی، سنگل نال کھہیڑے
کہے حسین فقیر سائیں دا، جاگدیاں کوں چھیڑے
شاہ حسین دی شاعری جمالیات نال بھری ہوئی ہے ۔ خواہ دکھ اے، سکھ اے، ملاپ اے یاں جدائی اے اوہدا بیان ایہناں سوہنیاں تشبیہاں تے تمثیلاں نال بھریا ہویا کہ اوہنوں سُن کے روح کھِڑ جاندی اے:
سُولاں مار دیوانی کیتی، برہوں پیا خیال
دکھاں دی روٹی، سولاں دا سالن ،آہیں دا بالن بال
ایہناں ملامتی صوفی شاعراں نے ذات دے کرب تے اپنے عہد دے ظالم جاگیرداری معاشرے وچ پیار تے محبت دی گل کیتی۔ دنیا توں دور رہ کے ایہو جیہے شعر تخلیق کِتے جیہڑے حیاتی وچ وڈے ادب دا روپ دھار گئے۔ایہنوں پڑھ کے لگدا اے کہ ایہہ سُرتوں پار دی گل اے جیہدا ظاہر چُپ تے باطن بولدا اے۔
ایہہ اوہ شاعری اے جیہڑی تخیل دی جوں چوں حُسن وجمال دی انگلی پھڑکے کدی برے سماج نوں نند دی اے تے کدی عالمگیر حُسن وچ ڈھل کے آفاقی عشق دا روپ دھار جاندی اے۔